Tái chế gỗ công nghiệp: phế liệu, mùn cưa và ván cũ đi đâu

Cuối ca ở một xưởng mộc thường có ba thứ chất ở góc nhà: đống đầu mẩu melamine sau khi cắt, vài bao mùn MDF hút từ máy chà, và mấy tấm hông tủ tháo ra từ một căn bếp cũ. Cả ba đều gọi là ván phế, nhưng mỗi thứ đi một hướng, tùy thành phần.

Bài này là phần 5 của chuyên đề từ rừng trồng đến tấm ván và nói về phần cuối của vòng đời: những gì không thành tấm ván bán ra, và những gì còn lại khi tấm ván hết hạn.

Phụ phẩm nằm ở những trạm nào

Bản đồ 21 trạm của KES (từng trạm được kể trong bài quy trình sản xuất MDF) ghi bốn loại phụ phẩm chính, mỗi loại ở một chỗ khác nhau trên dây chuyền. Vỏ cây bong ra ở trạm bóc vỏ. Kim loại và cát sạn bị nam châm và máy rửa giữ lại khi băm dăm. Bụi gỗ sinh ra khi hai đầu chà nhám làm phẳng tấm ván thô, và lại sinh ra khi máy phay hèm khóa cho ván sàn. Ở khâu ép melamine, giấy thừa ở mép được cắt đi trước khi ván xếp chồng.

Trong bốn loại đó, tài liệu KES chỉ cho biết một đường đi có tên. Theo CafeBiz, ở nhà máy MDF Đồng Phú (Bình Phước), hàng tấn bụi gỗ được thu hồi và chuyển vào lò đốt để làm nóng dầu, phục vụ những công đoạn cần nhiều nhiệt như ép ván và ép giấy nhúng melamine. Vỏ cây, kim loại, cát sạn và giấy thừa đi đâu thì các tài liệu của KES mà ta có không nói.

Mùn cưa, bụi và vỏ cây thành nhiệt

Sợi gỗ phải sấy, tấm ván phải ép nóng, nên nhà máy ván tiêu nhiều nhiệt, và chính nhà máy ấy sinh ra nhiên liệu sẵn có.

Lò ghi của Dieffenbacher dùng được phụ phẩm sản xuất, vỏ cây, sinh khối khác và cả gỗ thải; hãng ghi lò phù hợp với dăm gỗ và vỏ ẩm tới 60% nước. Riêng bụi chà nhám và bụi sàng có đầu đốt riêng, thổi vào buồng đốt có ghi. Nhiệt lấy ra qua dầu tải nhiệt, nước nóng, khói lò hoặc hơi nước. EPA mô tả MDF theo cùng hướng: hệ thống hút bụi ở nhà máy vừa giữ bụi khỏi phát tán ra không khí, vừa thu bụi làm nhiên liệu phụ cho lò hơi hoặc máy sấy.

Ván công nghiệp chứa keo gốc urê-formaldehyde (UF), mà UF có nitơ. Risholm-Sundman và Vestin đốt thử ván dăm trong lò tầng cát có cấp đủ oxy, ở 500–1.000 °C, và thấy khí thải gần giống gỗ nguyên chất, riêng oxit nitơ (NOx) cao hơn; chỉ khoảng 4% lượng nitơ trong ván biến thành NOx.

Gỗ vụn sạch quay lại làm ván

Phế liệu trong chính quá trình sản xuất là loại dễ tái dùng nhất, vì thành phần đã biết. Tiêu chuẩn của Liên đoàn Ván châu Âu (EPF) gọi đó là phụ phẩm từ nơi gia công và sản xuất: mùn cưa, gỗ dạng sợi, đầu mẩu gỗ đặc và đầu mẩu ván composite. Cách làm ván dăm và ván dán được kể trong bài sản xuất ván dăm và plywood. Ngành ván dăm vốn xuất phát từ việc tận dụng phế liệu: cẩm nang gỗ của Phòng thí nghiệm Lâm sản Hoa Kỳ ghi rằng ngành ván dăm ban đầu dùng phoi cắt, rồi vì lý do kinh tế chuyển sang mùn cưa, phoi bào và phần nào là phế liệu nhà máy.

Gỗ đã qua sử dụng, như pallet, bao bì gỗ, phế liệu phá dỡ và đồ gỗ cũ, cũng được nhà máy ván châu Âu nhận, nhưng với điều kiện chặt chẽ hơn. Ảnh bên trái là một bãi tái chế gỗ ở Anh, nghiền gỗ phế thành dăm và mùn cưa để làm nguyên liệu cho sản phẩm khác. Ảnh bên phải là đống gỗ nghiền ở một nhà máy MDF và ván dăm tại xứ Wales, nơi người chụp ghi rằng phế liệu gỗ còn cấp cho lò sấy.

Tiêu chuẩn EPF đặt ba cổng cho mỗi xe gỗ thu hồi. Gỗ phải sạch: lẫn đất, bê tông, đá, vải, nhựa, giấy hay kim loại quá 2% khối lượng khô thì bên mua được trừ hàng. Gỗ phải khô: độ ẩm thường không quá 20%, sai số cộng trừ 5%. Và hóa chất phải dưới mức giới hạn, ghi theo mg trên kg gỗ. Gỗ tẩm chất bảo quản như cột điện hay tà vẹt bị loại hẳn, và mọi lô đều được kiểm ngẫu nhiên xem có creosote không.

Chỉ dán cạnh PVC có liên quan ở đây vì PVC chứa clo. Luật gỗ thải của Đức xếp gỗ có hợp chất hữu cơ halogen trong lớp phủ vào nhóm A III, tách khỏi nhóm A II gồm gỗ đã dán, sơn, phủ mà không có hợp chất halogen. Cách chọn và dán chỉ PVC có trong bài chỉ dán cạnh PVC.

Ván đã dùng khó tái chế hơn nhiều

Ván dăm tái chế cơ học được: nghiền, sàng, ép lại. Nhóm của Garcia (Đại học Laval) tổng hợp rằng ở nơi như Vương quốc Anh, ngành ván là bên chịu trách nhiệm chính tái chế gỗ đã qua sử dụng, và Tafisa ở Canada có công nghệ xử lý tới 244.000 tấn gỗ xây dựng và phá dỡ mỗi năm, dùng được tới 30% loại gỗ này trong ván. Công nghệ đó chỉ xử lý nhóm 1 của phế liệu xây dựng và phá dỡ, nhóm không gồm ván đã qua sử dụng. Kronospan Luxembourg thông báo tháng 6 năm 2024 đã làm ra ván dăm từ 100% gỗ tái chế, nhưng thông cáo không nêu gỗ ấy có bao nhiêu phần từ ván cũ.

Chu kỳ thứ hai đã kém đi. Trong nghiên cứu mà Garcia dẫn, ván dăm làm từ ván dăm tái chế lần hai có tính chất cơ học kém hẳn và phát thải formaldehyde cao hơn lần đầu.

MDF cũ khó hơn, vì sợi ngắn hơn và nhiều bụi mịn hơn sợi mới, còn chất bẩn từ keo, lớp phủ và phụ gia không loại được bằng cơ học. Cách làm đã thử là thủy phân: cho ván tiếp xúc nước nóng và áp suất để làm yếu keo cứng, rồi nghiền lấy sợi. Kết quả phụ thuộc vào tỷ lệ sợi tái chế bỏ vào ván mới.

Cũng theo nghiên cứu 2025, thay toàn bộ sợi mới bằng sợi tái chế làm giảm mạnh độ bền uốn, mô đun đàn hồi và lực liên kết nội, nên không dùng được cho MDF. Dự án EcoReFibre, do Liên minh châu Âu tài trợ 12 triệu euro, nhận định chưa có phương pháp nào khả thi về thương mại để tái chế MDF đã qua sử dụng thành ván sợi mới.

Ở Việt Nam, đường đi thực tế

Phần phế liệu trong sản xuất có một thị trường rõ ràng ở Việt Nam, nối với chuyện cành ngọn và gỗ nhỏ của rừng trồng đã kể ở bài gỗ rừng trồng làm nguyên liệu ván. Theo VietnamNet, năm 2024 nước ta xuất khẩu 6,03 triệu tấn viên nén gỗ, làm từ phụ phẩm như mùn cưa, cành và dăm gỗ. Báo Công Thương ghi hai ví dụ doanh nghiệp: Phú Tài (Bình Định) tiết kiệm hàng trăm tỷ đồng mỗi năm nhờ tái sử dụng phế liệu, còn Tân Vĩnh Cửu (Đồng Nai) gom mùn cưa và phế liệu bán lại cho nhà máy viên nén. Ông Ngô Sỹ Hoài, Phó chủ tịch Hiệp hội Gỗ và Lâm sản Việt Nam, nói cách làm này giúp doanh nghiệp tăng lợi nhuận tối thiểu 2–3%.

Hai nguồn trên nói về phụ phẩm gỗ nói chung. Chưa nguồn nào nói rõ ván công nghiệp vụn có keo có được nhận như mùn cưa gỗ nguyên chất hay không, nên xưởng nào định bán mùn MDF thì hỏi bên mua trước.

Về KES, các báo ghi nhà máy Đồng Phú bao tiêu gỗ tạp, củi khô và phần thừa của gỗ rừng trồng làm nguyên liệu, và lắp pin mặt trời để cấp điện. Đó là phụ phẩm của rừng trồng, không phải ván cũ thu hồi. Tài liệu KES dùng cho bài này không nêu tỷ lệ ván tái chế nào trong sản phẩm, cũng không nêu chương trình nhận lại ván đã dùng.

Còn ván nội thất hết hạn thì pháp luật chưa có đường đi riêng. Theo Phụ lục XXII của Nghị định 08/2022, nhà sản xuất và nhập khẩu phải tái chế bao bì, pin và ắc quy, dầu nhớt, săm lốp (từ 01/01/2024), sản phẩm điện và điện tử (từ 2025) và phương tiện giao thông (từ 2027). Nội thất không nằm trong danh sách. Chưa có tiêu chuẩn Việt Nam nào được tìm thấy về thu hồi ván công nghiệp đã dùng.

Câu hỏi thường gặp

MDF có tái chế được không?

Có, nhưng chủ yếu là phế liệu sạch trong nhà máy. MDF đã qua sử dụng thì chưa có phương pháp thương mại nào đưa thành ván MDF mới, theo dự án EcoReFibre; trong phòng thí nghiệm, sợi thủy phân dùng được tới khoảng 20–24% trong ván mới.

Mùn cưa MDF làm được gì?

Ở nhà máy, bụi chà nhám được đốt lấy nhiệt. Ở xưởng mộc, nơi có bên thu mua, mùn và dăm bào có thể ép thành viên nén, nhưng chưa có nguồn cho biết bên mua nhận mùn có keo hay không.

Đầu mẩu ván phủ melamine có đốt được không?

Trong lò công nghiệp có cấp khí và xử lý khói thì có, và khí thải gần giống gỗ nguyên chất trừ NOx. Đốt lộ thiên hay trong bếp thì không có số liệu nào đảm bảo an toàn, nên không nên.

Các dòng ván KES bán qua Nguyên Minh nằm ở mục MDF, 8 mã, và Melamine, 654 mã.